تحرکات نظامی روسیه در شمال ایران/ چرا مقامات کشورمان سکوت کرده‌اند؟

کلمه – گروه دیپلماسی: رقابت های نظامی میان آمریکا و روسیه و همپیمانان این دو کشور در خاورمیانه در ماه‌های اخیر به حوزه دریای خزر نیز کشیده شده است. روز گذشته وزارت دفاع روسیه با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد که قصد برگزاری مانور نظامی بزرگی در دریای خزر دارد، قرار است در این مانور بیش از ۵۰ فروند کشتی نظامی ارتش روسیه شرکت کنند. هنوز اما مقامات کشورمان به این تحرک نظامی غیرمتعارف روسیه در مرز شمالی ایران واکنش نشان نداده‌اند.

ایده غیرنظامی بودن دریای خزر سال ها پیش، توسط ایران مطرح شده و روسیه نیز بر آن تاکید کرده بود.  اما از مهر ماه امسال تغییراتی عمده در سیاست های منطقه ای پدید آمد، روسیه به طور مستقیم وارد میدان جنگ داخلی در سوریه شد. ارتش روسیه در ۷ اکتبر ۲۰۱۵ از دریای خزر ۲۶ موشک کروز در حمایت از نیروهای بشار اسد شلیک کرد. این موشک‌ها از روی ۴ ناو‌ جنگی روسیه در خزر شلیک شدند و از بالای خاک ایران عبور کردند و اینگونه غیرنظامی بودن دریای خزر نقض شد. در همان زمان این اقدام با اعتراض برخی از تحلیلگران روبه‌رو شد.

رزمایش کنونی نیز در راستای قدرت نمایی روسیه در برابر نیروهای ناتو است و مقامات ایران به دلیل همسویی با روسیه در موضوع سوریه هیچ اعتراضی نسبت به این رزمایش نکرده اند. این درحالی است که روسیه تا کنون نشان داده شریک مناسبی برای ایران نیست، گذشته از این، روسیه در دریای خزر در مقام رقیب ایران است و نباید به این کشور اجازه داد به بهانه رقابت با غرب بیش از این حقوق ایران را زیر پا بگذارد.

در همین باره در کلمه بخوانید:
اقتدارگرایان وطنی، ایران را “پیاده نظام روسیه” می پسندند؟
دست روسیه در آستین اقتدارگرایان/ چرا یاران پوتین نگران انتخابات مجلس ایران شده‌اند؟

اتخاذ سیاست خارجی نادرست توسط دولت محمود احمدی نژاد در جریان تحولات خاورمیانه و بهار عربی آسیب هایی جدی به منافع کشور ما وارد کرد. سیاست هایی که متاسفانه دولت کنونی نیز در مورد برخی از آنها سکوت کرده است، اکنون از مسئولان دولت و دلسوزان کشور انتظار می رود که جدای از آنچه در سوریه می گذرد، در مورد منافع ملی ما در دریای خزر واکنش نشان دهند. برگزاری چنین رزمایشی در خزر به نظامی شدن این منطقه نسبتا آرام در خاورمیانه منجر خواهد شد. امنیت دریای خزر را فدای سیاست های منطقه ای نکنیم.

برگزاری رزمایش ارتش روسیه در دریای خزر با توجه به عملیات جنگی این کشور در سوریه اهمیت دارد. کارشناسان می‌گویند در دریای خزر بیش از ۲۰۰ ناو جنگی مستقر است. دریای خزر بین روسیه، ایران، آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان مشترک است و هنوز رژیم حقوقی و مرزهای آبی آن مشخص نشده است.

رژیم حقوقی دریای خزر مساله ای است که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق همچنان در مورد آن اختلافات نظر جدی وجود دارد. فروپاشی شوروی سابق و زاده شدن کشورهای جدید از دل ابرقدرت شرقی منافع کشور ما را در این دریاچه با خطراتی بزرگ مواجه کرد. دریای خزر بزرگترین دریاچه کره زمین است، مساحت این دریاچه عظیم ۳۷۶ هزار کیلومتر مربع است. حدود ۱۹۰۰ کیلومتر  از سواحل دریای خزر به قزاقستان، ۸۲۰ کیلومتر به آذربایجان، ۶۷۵ کیلومتر به ایران و ۳۲۲۰ کیلومتر نیز به روسیه و ترکمنستان تعلق دارد.

تاریخچه رژیم حقوقی دریای خزر به عهدنامه های گلستان و ترکمانچای بازمی گردد. در جریان عقد این قراردادها، روسیه تزاری امتیازات زیادی از کشور ما گرفت. در عهدنامه ترکمانچای، ایران از داشتن نیروی دریایی نظامی در دریای خزر منع شد و اما کشتی های جنگی روسیه حق داشتند در تمامی این دریاچه حتی در سواحل ایران حضور داشته باشند.

با تغییر حکومت در روسیه تزاری و وقوع انقلاب بلشویکی، سیاست های کلی روسیه در منطقه و دنیا تغییر کرد. در سال های ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ موافقتنامه هایی جدید میان ایران و روسیه به امضا رسید. در موافقتنامه های ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰، از دریای خزر به عنوان دریای ایران و شوروی یاد شد و حق بهره برداری از آن تقریبا به طور مساوی به هر دو کشور داده شد.

اما پس از فروپاشی شوروی حقوق ایران در این دریا با خطراتی جدی مواجه شد. در سال ۱۳۷۱ هاشمی رفسنجانی رئیس جمهور وقت ایران ایده تاسیس سازمانی برای همکاری و هماهنگی بین کشورهای ساحلی دریای خزر مطرح کرد کشورهای دیگر با پذیرش این ایده، مقدمات ایجاد دبیرخانه آن را فراهم آوردند اما همچنان رژیم حقوقی و مرزهای آبی مشخصی برای این دریاچه وجود ندارد.

شرایط خطرناک و ناپایدار خاورمیانه از یک سو، رفتار های پیمان شکنانه و نامطمئن روسیه در حوزه سیاست و افتصاد در قبال ایران از سوی دیگر و عدم وجود قوانین و نظام حقوقی مطمئن در منطقه دریای خزر حکم می کند که دولتمردان ایران نگاهی مسئولانه تر و دقیق تر نسبت به مسائل این بخش بسیار مهم کشورمان داشته باشند.